Veiligheid en risico’s – Contra-indicaties, mogelijke bijwerkingen en wetenschappelijke richtlijnen

Zoals bij elke krachtige therapie is het belangrijk om niet alleen de voordelen, maar ook de veiligheidsaspecten te kennen. Hoe veilig is hyperbare zuurstoftherapie? In deze blog bespreken we de mogelijke risico’s en bijwerkingen van HBOT, voor wie het niet geschikt is (contra-indicaties), en welke richtlijnen experts hanteren om de behandeling veilig te laten verlopen. U zult zien dat HBOT over het algemeen als zeer veilig geldt onder medisch toezicht, maar dat er bepaalde voorzorgsmaatregelen en uitzonderingen zijn waar men rekening mee moet houden.

Contra-indicaties: wie mag geen HBOT ondergaan?

Gelukkig is er slechts één absolute contra-indicatie voor HBOT: een onbehandelde klaplong (pneumothorax). Dit betekent dat als iemand een gaatje in de long heeft waardoor er lucht vrijkomt in de borstkas, hij of zij niet in de drukkamer mag voordat dit probleem is verholpen. De reden is dat bij drukverhoging een kleine klaplong kan uitgroeien tot een gevaarlijke spanningspneumothorax (waarbij de lucht zich ophoopt en de long samendrukt). Daarom wordt bij iedere cliënt vooraf gecheckt of er geen tekenen van een klaplong zijn – bijvoorbeeld via medische voorgeschiedenis of soms een röntgenfoto indien verdacht.

Daarnaast zijn er enkele relatieve contra-indicaties, waarbij HBOT wel kán maar met extra voorzichtigheid of na voorbereiding:

• Ernstige longaandoeningen: Mensen met ernstig COPD/emfyseem met blebs (luchtblaasjes) in de long, of astma met slecht gecontroleerde bronchospasmen, lopen iets verhoogd risico op luchtopsluiting in de long bij decompressie. Dit betekent niet dat HBOT verboden is, maar wel dat longfunctie eerst goed beoordeeld moet worden en zo nodig extra langzaam gedecomprimeerd wordt om risico te minimaliseren.
• Recent gebruik van bepaalde chemotherapieën: Sommige chemo-medicijnen zoals bleomycine en doxorubicine kunnen in combinatie met hoge zuurstof een versterkte toxiciteit geven. Bijvoorbeeld bleomycine kan longschade veroorzaken en men was bang dat HBOT dit verergert. Moderne inzichten zijn genuanceerd (patiënten >6 maanden na bleomycine kunnen vaak veilig HBOT krijgen), maar er wordt altijd zorgvuldig gekeken naar medicatiehistorie. In de praktijk betekent dit: als u recent bepaalde kankerbehandelingen had, zal de HBOT-arts dat evalueren en mogelijk de behandeling uitstellen of extra monitoren.
• Epilepsie of risico op aanvallen: Ongecontroleerde epilepsie is een relatieve contra-indicatie, omdat hyperoxie in zeldzame gevallen een toeval (insult) kan uitlokken (zie bijwerkingen). Als iemand goed ingestelde epilepsie heeft, kan HBOT vaak wel met een verhoogde drempel worden gegeven, soms na aanpassing van medicatie.
• Koorts of infectie: Hoge koorts kan in een drukkamer problematisch zijn, en actieve ernstige infecties moeten doorgaans eerst onder controle zijn tenzij HBOT juist onderdeel is van de infectiebehandeling. Met koorts stapt men meestal niet in de kamer, omdat de verhoogde lichaamstemperatuur door druk nog verder kan stijgen.
• Bijholte- of oorproblemen: Omdat tijdens HBOT druk gecompenseerd moet worden, is het belangrijk dat de cliënt in staat is om oren te klaren en dat de bijholten open zijn. Een ernstige verkoudheid of middenoorontsteking kan daarom een reden zijn een sessie uit te stellen, om barotrauma aan het oor of sinussen te voorkomen.

Mogelijke bijwerkingen en hoe vaak komen ze voor?

Het goede nieuws: ernstige complicaties bij hyperbare zuurstoftherapie zijn zeer zeldzaam. In centra wereldwijd worden jaarlijks honderdduizenden HBOT-sessies veilig uitgevoerd. Een meta-analyse van 24 RCT’s (1497 patiënten) vond weliswaar dat de HBOT-groepen meer bijwerkingen rapporteerden dan controlegroepen (30% vs 10%), maar dit betrof vrijwel altijd milde bijwerkingen. De meest voorkomende was oor- en bijholte ongemak (drukgevoel of pijn tijdens de sessie), geteld in 113 van de ~1497 gevallen. Dit is goed voor ~7,5%, en vaak van voorbijgaande aard of oplosbaar door te klaren of de druk iets te verlagen.

Het klaren van de oren tijdens de drukverhoging is de meest essentiële handeling voor de cliënt. Lukt dit niet, dan kan er een middenoorbarotrauma ontstaan – vergelijkbaar met wat duikers of vliegtuigpassagiers kunnen krijgen. Dit kan variëren van een tijdelijk doof gevoel of oorsuizen tot in zeldzame gevallen een gescheurd trommelvlies. Gelukkig is dit vrijwel altijd te voorkomen door goed te klaren en eventueel onderbreken van de compressie als iemand pijn aangeeft. Bij Nest BnB begeleiden we cliënten hier actief in, zodat u comfortabel de gewenste druk bereikt.

Andere mogelijke bijwerkingen zijn onder meer:

• Bijholte- of sinus pijn: Als de holtes niet goed ventileren kan druk daar pijn geven (zoals bij duiken). Ook dit is oplosbaar door langzaam te decompressen en eventueel voor de sessie een neusspray te gebruiken als preventie.
• Tijdelijke verandering in zicht: Na meerdere sessies HBOT rapporteren sommige mensen tijdelijk veranderde ogensterkte (met name bij hoge cumulatieve doses zuurstof). Dit komt doordat zuurstof de vorm van de ooglens een beetje kan veranderen, wat bijvoorbeeld tot tijdelijke bijziendheid leidt. Dit effect is doorgaans omkeerbaar na afloop van de behandelserie. Het treedt meestal pas op bij >20 sessies.
• Vermoeidheid of licht duizelig na de sessie: Het lichaam kan ontspannen raken door de zuurstof en druk, waardoor men zich slaperig voelt. Dit is niet echt een complicatie maar meer een reactie – veel mensen vinden het zelfs prettig en slapen goed na een sessie.
• Longbeschadiging (zeer zeldzaam): Een klaplong induceren tijdens decompressie is theoretisch als iemand onopgemerkt een risico heeft (zie contra-indicaties). Daarom is screening zo belangrijk. Longoverstretching wordt voorkomen door rustig te decompressen en geen tegenhoudende adem te doen.
• Zuurstofvergiftiging (zeer zeldzaam): Bij extreem hoge zuurstofconcentraties of lange blootstelling kan zuurstof toxisch worden, met name voor het centraal zenuwstelsel. Dit kan zich uiten in een aanval/convulsie tijdens de behandeling. Deze zogenaamde CNS oxygen toxicity treedt echter zelden op binnen de veilige behandelprotocollen (typisch <2.8 ATA en <120 minuten). Statistieken laten zien dat zuurstofaanvallen in minder dan 1 op 10.000 behandelingen voorkomen, en zelfs dan vrijwel altijd zonder blijvende schade (de aanval stopt zodra de ademhaling normale lucht krijgt). Ter preventie worden strikte limieten aangehouden voor druk en tijd, en risicofactoren (zoals bepaalde medicatie of epilepsie) gemanaged.

Daarnaast zijn er praktische veiligheidspunten: omdat 100% zuurstof brandbaar is, gelden er strenge regels om brandgevaar in de kamer te voorkomen (geen vonken, geen olie op kleding/huid, elektrische apparatuur alleen als deze goedgekeurd is, etc.). Professionele centra zoals de onze zijn hierop getraind en gecertificeerd.

Samenvattend beschrijven medische reviews HBOT als een over het algemeen veilige therapie met mild voorkomende bijwerkingen wanneer toegepast volgens protocol

Wetenschappelijke richtlijnen en monitoring

Er bestaan internationale richtlijnen (zoals van de Undersea and Hyperbaric Medical Society, UHMS) die beschrijven hoe HBOT veilig toe te passen. Enkele belangrijke punten daaruit:

• Intake en screening: vooraf wordt elke cliënt geëvalueerd op indicatie en contra-indicaties. Bijvoorbeeld een vragenlijst of gesprek over longziekten, evenwichtsproblemen in het oor, medicatiegebruik, etc. Eventueel aanvullend onderzoek (longfoto, oogheelkundig onderzoek bij glaucoomgevaar, etc.) indien nodig.
• Protocollen op maat: de behandelend arts bepaalt druk (meestal 1.5 tot 2.5 ATA), duur (60–120 min) en aantal sessies (kan variëren van enkele sessies tot 30–40 bij chronische aandoeningen) op basis van de indicatie en nieuwste evidence. Bijvoorbeeld: wondgenezing vraagt vaak ~30 sessies, long COVID-studies gebruikten 40 sessies, acute indicaties soms 5–10.
• Oxygenatiepauzes: Bij langere sessies wordt vaak het “↓5 min luchtpauze per 30 min zuurstof” principe gebruikt (of varianten daarvan) om zuurstoftoxische effecten verder te verminderen. Dit betekent dat men even een normale lucht ademtussendoor om het lichaam te laten ‘resetten’.
• Monitoring tijdens sessie: In professionele instellingen zit er altijd een operator bij de kamer of in geval van multiplace een verpleegkundige binnen. Deze let op tekenen van ongemak of toxiciteit. Moderne kamers kunnen ook de patiënt bewaken met camera en intercom. Indien nodig kan de sessie direct worden afgebroken.
• Langzaam op- en afdrukken: Om barotrauma te voorkomen, gebeurt het verhogen en verlagen van de druk geleidelijk (meestal 5–10 minuten voor naar 2 ATA). Indien de patiënt pijn aangeeft in oren of sinussen, wordt gepauzeerd om te klaren.
• Brandveiligheid: Patiënt mag geen eigen spullen meenemen die ontvlambaar zijn tenzij goedgekeurd (bv. katoenen kleding verplicht, geen synthetische). Defibrillatoren en medische apparaten in multiplace kamers zijn speciaal ontworpen om veilig onder verhoogde zuurstof te werken.

Door deze voorzorgen is de kans op incidenten minimaal. Wetenschappelijke panels en de FDA erkennen HBOT als veilig mits op deze manier uitgevoerd. De FDA benadrukt wel dat de behandeling moet plaatsvinden in een geaccrediteerd centrum – hiermee bedoelt men dat alle veiligheidsmaatregelen in acht worden genomen.

Conclusie

Hyperbare zuurstoftherapie is een veilige behandelmethode, mits correct toegepast onder deskundig toezicht. Voor de meeste mensen wegen de voordelen ruim op tegen de geringe risico’s. Belangrijk is een goede intake (om eventuele contra-indicaties uit te sluiten) en het volgen van protocollen zodat u comfortabel behandeld wordt.

Bij Nest BnB staat veiligheid voorop: onze HBOT-specialisten screenen elke klant grondig en begeleiden u tijdens elke sessie. We leggen vooraf duidelijk uit hoe u uw oren kunt klaren en wat u kunt verwachten, zodat u zonder zorgen van de zuurstoftherapie kunt genieten. Zo kunt u met een gerust hart werken aan uw herstel of wellness-doelen, wetende dat u in goede handen bent.

Referenties:

1. Gawdi R, Cooper JS. Hyperbaric Contraindications. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023. (NBK557661) – Geeft aan dat een onbehandelde pneumothorax de enige absolute contra-indicatie is voor HBOT, vanwege het risico op levensbedreigende spanningspneumothorax bij drukverandering.
2. Kirby JP, et al. Hyperbaric oxygen therapy indications. UHMS, 14e ed. 2019. – Officieel indicatieboek van de UHMS; bevat ook veiligheidsrichtlijnen en benadrukt belang van screening (bijv. vermijden HBOT <6 mnd na bleomycine, voorzichtigheid bij COPD/asthma).
3. Mathieu D. Handbook on Hyperbaric Medicine. Springer; 2006. Hoofdstuk: Contraindications and side effects. – Overzicht van relatieve en absolute contra-indicaties en bijwerkingen, incl. beheersing van middenoor- en sinusproblemen, visusveranderingen en zuurstofconvulsies.
4. Xiao Y, et al. Adverse effects of hyperbaric oxygen therapy: a systematic review and meta-analysis. Mil Med Res. 2023;10(1):25. (PMCID: PMC10232961) – Analyse van RCT’s: meest voorkomende bijwerking is oorongemak; incidentie van bijwerkingen neemt iets toe bij >10 sessies of >2.0 ATA, wat aangeeft dat hoge dosissen meer aandacht vergen.
5. U.S. Food & Drug Administration. Hyperbaric Oxygen Therapy: Get the Facts. FDA Consumer Update, 2021 – FDA stelt dat voor goedgekeurde indicaties HBOT over het algemeen veilig is en somt mogelijke risico’s op (oor- en sinuspijn, trommelvliesletsel, tijdelijke myopie, zeer zelden longcollaps). Benadrukt behandeling in geaccrediteerd centrum voor veiligheid.